Gluten Hassasiyeti Nedir?
Son yıllarda beslenme alışkanlıklarına yönelik farkındalığın artmasıyla birlikte gluten ve gluten içeren gıdalar hakkında yapılan araştırmalar da çoğalmıştır.
Gluten hassasiyeti, çölyak hastalığı ve buğday alerjisinden farklı olarak değerlendirilen bir durumdur. Ancak glutenle ilişkili belirtiler yaşayan kişilerin kendi kendilerine tanı koymak yerine sağlık profesyonellerine danışmaları önemlidir.
Gluten; buğday, arpa ve çavdar gibi tahıllarda doğal olarak bulunan bir protein grubudur. Hamurun elastik yapısını oluşturmaya yardımcı olan gluten, birçok ekmek, makarna, unlu mamul ve işlenmiş gıdada bulunur.¹
Gluten içeren yaygın besinler arasında:
Ekmek
Makarna
Bulgur
Kek ve kurabiyeler
Simit
Krakerler
Bazı hazır soslar ve işlenmiş ürünler
yer alır.
Gluten hassasiyeti, bazı bireylerin gluten içeren besinleri tükettikten sonra çeşitli belirtiler yaşadığı ancak çölyak hastalığı veya buğday alerjisi tanısı almadığı durumları tanımlamak için kullanılan bir kavramdır.²
Bilimsel literatürde bu durum sıklıkla "çölyak dışı gluten hassasiyeti" (Non-Celiac Gluten Sensitivity - NCGS) olarak adlandırılır. Araştırmalar devam etmekle birlikte, gluten hassasiyetinin mekanizmaları henüz tam olarak açıklığa kavuşmamıştır.²
Gluten hassasiyetiyle ilişkilendirilen belirtiler kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Bu belirtiler yalnızca gluten hassasiyetine özgü değildir ve farklı nedenlerle de ortaya çıkabilir.
Sık bildirilen belirtiler arasında:
Karında şişkinlik hissi
Gaz oluşumu
Karın rahatsızlığı
Bağırsak alışkanlıklarında değişiklikler
Yorgunluk hissi
Konsantrasyon güçlüğü
Genel rahatsızlık hissi
Günlük yaşam konforunda azalma
yer alabilmektedir.³
Belirtilerin değerlendirilmesi ve nedenlerinin belirlenmesi için uzman görüşü alınması önemlidir.
Hayır. Gluten hassasiyeti ile çölyak hastalığı aynı durum değildir.
Çölyak hastalığı, gluten tüketiminin bağışıklık sistemi aracılığıyla ince bağırsağı etkilediği otoimmün bir hastalıktır. Tanısı belirli kan testleri ve tıbbi değerlendirmelerle konulabilir.⁴
Buğday alerjisi ise bağışıklık sisteminin buğday proteinlerine karşı verdiği alerjik reaksiyonlarla ilişkilidir.⁵
Gluten hassasiyetinde ise çölyak hastalığı veya buğday alerjisine ait bulgular görülmez. Bu nedenle ayırıcı değerlendirme büyük önem taşır.²
Gluten hassasiyetinin kesin nedeni henüz tam olarak bilinmemektedir. Araştırmacılar glutenin yanı sıra buğdayda bulunan bazı diğer bileşenlerin de belirtilerle ilişkili olabileceğini değerlendirmektedir.²
Ayrıca:
Bireysel beslenme alışkanlıkları,
Bağırsak mikrobiyotası,
Yaşam tarzı faktörleri,
Sindirim sistemiyle ilişkili bireysel farklılıklar
üzerinde çalışmalar devam etmektedir.
Gluten içeren yaygın besinler şunlardır:
Buğday
Arpa
Çavdar
Bulgur
Makarna
Ekmek çeşitleri
Kekler
Kurabiyeler
Bazı kahvaltılık gevrekler
Ayrıca bazı işlenmiş ürünlerde gluten katkı maddesi olarak da bulunabilir. Bu nedenle ürün etiketlerinin incelenmesi önemlidir.¹
Gluten hassasiyeti bulunan kişiler için yalnızca gluten içeren gıdalar değil, üretim ve paketleme süreçlerinde meydana gelebilen çapraz bulaşma riski de önem taşıyabilir. Özellikle baharatlar, karışım ürünler ve işlenmiş gıdalar, gluten içeren ürünlerle aynı tesislerde üretilmiş olabilir. Bu nedenle gluten hassasiyeti olan bireylerin ürün etiketlerini dikkatle incelemesi ve gerektiğinde üretici bilgilerini kontrol etmesi önerilmektedir.⁶
Doğal olarak gluten içermeyen besinlerden bazıları şunlardır:
Pirinç
Mısır
Karabuğday
Kinoa
Patates
Sebzeler
Meyveler
Baklagiller
Et, balık ve yumurta
Bu besinler çeşitli ve dengeli bir beslenme planı içerisinde değerlendirilebilir.⁶
Gluten hassasiyeti şüphesi bulunan kişilerde tek bir besine odaklanmak yerine genel beslenme düzeninin değerlendirilmesi önemlidir.
Beslenmede:
Sebze ve meyvelere yer vermek,
Tam ve doğal besinleri tercih etmek,
Yeterli su tüketmek,
Çeşitli besin gruplarını tüketmek,
Lif içeren gıdalara yer vermek
dengeli bir yaşam yaklaşımının parçaları arasında yer alabilir.
Bu noktada bazı kişiler, günlük beslenme rutinlerini desteklemek amacıyla probiyotik içeren ürünleri de değerlendirebilir. Ancak hiçbir takviye dengeli ve çeşitli beslenmenin yerine geçmez.
Gluten hassasiyeti, gluten içeren besinlerin tüketilmesi sonrasında ortaya çıkabilen ve çölyak hastalığı ile buğday alerjisinden farklı olarak değerlendirilen bir durumdur. Belirtiler kişiden kişiye değişebilir ve farklı nedenlerle de ilişkili olabilir.
Bu nedenle glutenle ilişkili rahatsızlık hisseden bireylerin kendi kendilerine tanı koymak yerine uzman görüşüne başvurmaları önemlidir. Dengeli beslenme, çeşitli besin gruplarına yer verme ve bilinçli beslenme alışkanlıkları, genel yaşam kalitesini destekleyen temel yaklaşımlar arasında yer almaktadır.
1. Harvard T.H. Chan School of Public Health. The Nutrition Source: Gluten. https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/gluten/
2. Beyond Celiac. Non-Celiac Gluten Sensitivity. https://www.beyondceliac.org/celiac-disease/non-celiac-gluten-sensitivity/
3. National Center for Biotechnology Information (NCBI). Non-Celiac Gluten Sensitivity: A Review. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6630947/
4. NHS. Coeliac Disease. https://www.nhs.uk/conditions/coeliac-disease/
5. American College of Allergy, Asthma & Immunology (ACAAI). Wheat Allergy. https://acaai.org/allergies/allergic-conditions/food/wheat-allergy/
6. Celiac Disease Foundation. Gluten-Free Foods List. https://celiac.org/gluten-free-living/gluten-free-foods/
